SRBI U PROZORU I RAMI – tragovi jednog vremena i sećanja koja ne blede

 

Postoje predeli koji svojim prirodnim lepotama i fascinantnim pejzažima naprosto ostave bez daha svakoga ko ih makar jednom poseti. Upravo jedna od takvih destinacija jeste i Prozor-Rama, mesto sa hrvatskom većinom, smešteno u severnom delu Hercegovine, skriveno među visokim planinama, dubokim dolinama i kamenitim vrletima. Tamo gde se nebo ogleda u mirnim vodama Ramskog jezera, a planinski vrhovi, obrasli šumama i pašnjacima, kao da dodiruju oblake, priroda je stvorila prizore gotovo nestvarne lepote. U neobičnom spoju krša, zelenila, vode i neba, Rama otkriva svu raskoš hercegovačkog pejzaža, kao da je komad nekog zaboravljenog sveta ostao sačuvan među planinskim visovima.

Prema popisu iz 1991. godine, na području opštine Prozor-Rama živelo je 19 760 stanovnika, dok nam podaci iz 2013. godine,  pokazuju da je ukupan broj stanovnika opao i da je ovo područje brojalo nešto više od 14 hiljada stanovnika. Značajnu većinu su oduvek činili Hrvati, ali su na prostoru Rame oduvek živeli i Bošnjaci, Srbi, Jugosloveni, Crnogorci i pripadnici drugih nacionalnosti. 

Rama nije samo čudesna slika prirode. Ona je i prostor dubokog istorijskog pamćenja, područje u kojem su se smenjivali naraštaji, ukrštali brojni različiti putevi i preplitale ljudske sudbine. Svaki kamen hercegovačkog krša ima svoju osobitu priču, a iza lepote pejzaža kriju se životi ljudi koji su na ovom prostoru podizali domove, stvarali porodice, čuvali svoja verovanja, ali i suočavali se sa iskušenjima vremena. Ovde se priroda i istorija susreću na jedan specifičan način, a tišina brežuljaka kao da čuva uspomene na one čija su imena postepeno iščezavala iz kolektivnog sećanja. 

Vekovni otisci srpskog postojanja na tlu Hercegovine

Hercegovina je kroz vekove bila prostor burnih istorijskih zbivanja, ali i snažnog duhovnog i kulturnog trajanja. U njenom istorijskom nasleđu svoje mesto zauzima i srpski narod, o čijem viševekovnom prisustvu svedoče upravo brojne pravoslavne svetinje, crkve i manastiri, narodno predanje, književnost i običaji prenošeni sa kolena na koleno. Ovaj kameniti kraj iznedrio je znamenite ličnosti koje su obeležile srpsku istoriju, ali je istovremeno ostao i prostor brojnih stradanja, seoba i neprekidne borbe za očuvanje vere, identiteta i kulturnog nasleđa. Kroz različita istorijska razdoblja, Srbi su učestvovali u oblikovanju duhovne i kulturne slike Hercegovine, ostavljajući za sobom tragove koji i danas predstavljaju deo njenog istorijskog pamćenja.

Međutim, istorija jednog naroda ne može se posmatrati isključivo kroz krajeve u kojima je vekovima činio većinu. Ona se ogleda i u manjim zajednicama, rasutim po mestima u kojima su se ljudi zadržavali, zasnivali porodice, radili i živeli, ostavljajući za sobom tragove koji su često ostajali izvan šireg istorijskog interesovanja. Jedno od takvih područja jeste i Prozor-Rama, gde je srpska pravoslavna zajednica, prema dostupnim popisnim podacima iz novijeg perioda, bila malobrojna, ali čije je prisustvo svakako ostavilo traga. 

Migracije, istorijske okolnosti i nepredvidivi tokovi ljudskih sudbina uticali su na to da su se pojedinci i porodice srpskog porekla u različitim razdobljima naseljavali na području Prozora, zadržavali se tu mesecima, godinama, pa i decenijama, a potom odlazili u druge krajeve. Svaka od tih seoba imala je svoje razloge i okolnosti, a iza statističkih podataka ostajali su životi koji se ne mogu u potpunosti razumeti bez uvida u porodična sećanja, arhivsku građu i svedočanstva o nekadašnjem životu.

FRAGMENTI PROŠLOSTI: ŽIVOT SRBA U PROZORU

Ipak, statistika, koliko god bila značajna za razumevanje demografskih kretanja, ne može sama da ispriča celokupnu priču o ljudima koji su nekada živeli na ovom prostoru.

Jer narodi ne ostavljaju tragove samo svojom brojnošću. Oni ih ostavljaju nasleđem svojih predaka, vlastitim domovima, običajima, verovanjima i uspomenama koje se prenose s kolena na koleno. Zato priča o Srbima pravoslavcima na području Prozora-Rame nije samo priča o malobrojnoj zajednici, već i pokušaj da se od zaborava sačuva jedan deo prošlosti ovoga kraja. 

Tragovi srpskog prisustva na ovom području sežu znatno dalje od vremena o kojem su sačuvana porodična sećanja. Podaci o učešću Srba u društvenom životu Rame beleže se još u vreme austrougarske uprave. Analize izveštaja iz 1885. godine za područje tadašnjeg kotara Prozor pokazuju da srpsko pravoslavno stanovništvo nije bilo prisutno samo u kasnijem međuratnom periodu, već se pominje i u najranijim popisima nakon uspostavljanja austrougarske vlasti. Tako se, iza suvoparnih statističkih podataka, naziru obrisi jedne zajednice čiji je život na ovom prostoru imao svoje trajanje i kontinuitet.

U etnografskoj studiji „Rama u Bosni – etničko porijeklo prezimena i opis sela“, koju je etnograf dr Milenko S. Filipović objavio 1955. godine, zabeleženo je da je u Prozoru, u periodu između 1931. i 1935. godine, živela i privređivala srpska pravoslavna porodica Mijatović. Bila je to ugledna familija, poštovana i uvažavana među komšijama, čiji se domaćin doselio u Prozor iz okoline Bugojna oko 1900. godine. Mijatovići su ostali upamćeni kao veliki domaćini, vredni i marljivi ljudi, koji su svojim radom i preduzimljivošću pronašli svoje mesto u životu tadašnjeg grada. Bavili su se pekarskim zanatom i bili deo one gradske svakodnevice u kojoj se čovek prepoznavao po svom radu, poštenju i odnosu prema drugima.

U periodu Drugog svetskog rata, pa sve do početka devedesetih godina prošlog veka, Srbi su predstavljali aktivne činioce društvenog i privrednog života opštine Prozor. Njihova svakodnevica nije se mnogo razlikovala od svakodnevice ostalih stanovnika ovog kraja. Radili su, privređivali, bavili se zanatstvom i poljoprivredom, podizali porodice i učestvovali u životu mesta koje su smatrali svojim domom. Bili su to ljudi koji su svoje mesto u zajednici gradili radom, poznanstvima i dugogodišnjim komšijskim vezama.

U takvoj sredini nisu bili retkost ni mešoviti brakovi, niti prijateljstva koja su nadilazila nacionalne i verske razlike. O tome se često nije ni razmišljalo, jer su se ljudi poznavali po imenu, po kući iz koje dolaze, po poslu kojim se bave i po tome kakve su komšije. Srbi su živeli u dobrim odnosima sa Hrvatima i Muslimanima, delili sa njima svakodnevne brige i radosti, praznike, porodična okupljanja i različite životne prilike. Pripadnost različitim verama i narodima nije nužno značila i udaljenost među ljudima. Naprotiv, godine zajedničkog života stvarale su veze koje su se često prenosile i na naredne generacije.

U Prozor su dolazili i ljudi srpske nacionalnosti iz drugih krajeva nekadašnje zajedničke države, Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije. Neki su tu pronalazili zaposlenje, drugi dolazili zbog sezonskih poslova, a mnogi su se zadržavali kroz različite radne i životne angažmane. Vreme zajedničke države, služenje vojnog roka, radne akcije i mogućnosti zapošljavanja omogućavali su ljudima iz različitih krajeva da se upoznaju, zbliže i uspostave prijateljstva. Tako su se u Prozoru ukrštali različiti životni putevi, a mnogi koji su došli privremeno poneli su sa sobom uspomene i poznanstva koja su trajala mnogo duže od njihovog boravka.

RATNA ZBIVANJA I HUMANOST KOMŠIJA

Paradoksalno, najveći broj Srba u Prozoru, doduše samo privremeno, zabeležen je u burnom ratnom vremenu 1992-1995. kada je veliki broj prognanih srpskih porodica privremeno utočište pronašao upravo na teritoriji pod kontrolom hrvatskih snaga (HVO). Naime, muslimanske oružane snage su od maja 1992. započele etničko čišćenje srpskog stanovništva sa područja susednih opština Konjic i Jablanica. Srpska sela su paljena, imovina nezakonito prisvajana a narod zatvaran u logore. Oni koji su imali sreću da umaknu muslimanskoj vojsci, pronašli su spas na hrvatskoj teritoriji, u Prozoru - gradu i okolnim hrvatskim selima, gde su bili odlično prihvaćeni. Srpskim porodicama, mahom ženama, deci i starijoj populaciji, pružena je sva neophodna pomoć u vidu hrane, smeštaja, medicinske pomoći i oni su delili sudbinu većinskog hrvatskog naroda. Nije bilo razlike niti bilo kakve diskriminacije a hrvatski lekari jednako su lečili i Hrvate i Srbe i Muslimane. Preživeli prognanici imaju samo reči hvale na račun Hrvata u Prozoru, kako civila tako i pripadnika HVO-a. Srbi u Prozoru delili su ratnu sudbinu stanovnika hrvatske nacionalnosti. Podaci Bosanskog atlasa iz Sarajeva navode i da je izvesni Drago Mijatović (rođ. 1971), mladić, iz već spomenute čestite familije, izgubio život 16. septembra 1993. braneći kućni prag, ognjište i grad Prozor na lokalitetu Hudutsko tokom napada muslimanske vojske. I imovina malobrojnih Srba je tokom napada MOS na Prozor poharana: vikendice, vredne stvari i dragocenosti... 

PRAVOSLAVLJE SAČUVANO U TIŠINI PORODIČNIH OGNJIŠTA

Nažalost, prema dostupnim podacima, na području opštine Prozor-Rama danas ne postoje izgrađeni pravoslavni hramovi, crkve niti kapele. Zbog toga su srpske pravoslavne porodice ovog kraja kroz istoriju, pa sve do današnjih dana, bile upućene na bogoslužbene objekte u susednoj opštini Konjic, pod čiju crkvenu nadležnost spada i ovo područje.

Ipak, odsustvo pravoslavnih hramova nije značilo i odsustvo duhovnog života. Sveštenici iz Konjica redovno su obilazili domove malobrojnih srpskih porodica u Rami, donoseći u njihove kuće molitvu, blagoslov i utehu. To čine i danas. 

U porodičnom okruženju, daleko od crkvenih zvona i hramskih porti, obeležavaju se veliki pravoslavni praznici, čuvaju se običaji i neguje vera koja se, uprkos svim iskušenjima, prenosila sa generacije na generaciju.

Posebnu pažnju sveštenici posvećuju starijim i usamljenim ljudima, posećujući njihove domove, pružajući im duhovnu podršku i toplu reč ohrabrenja. Njihove posete su mnogo više od uobičajene svešteničke dužnosti – predstavljaju znak pažnje, bliskosti i pripadnosti zajednici, podsećajući malobrojne Srbe da nisu zaboravljeni niti prepušteni sami sebi.

Jer, Srbi u Rami, iako malobrojni i bez svog hrama, nisu zaboravili svoje korene, veru i običaje. U njihovim domovima na počasnim mestima, i dalje stoje ikone svetitelja, zaštitnika porodice i doma, pred kojima se pale kandila i izgovaraju molitve. One su tiha, ali postojana svedočanstva o duhovnom nasleđu koje je nadživelo mnoga vremena i koje se, u skromnosti porodičnih ognjišta, čuva kao jedna od najdragocenijih veza sa precima i zavičajem.

Interesantan je i podatak u vezi sa selom Uzdol gde je oduvek živelo isključivo hrvatsko stanovništvo (100%). Međutim, ova statistika je  poslednjim popisom izmenjena, pa je evidentirano jedno lice srpske nacionalnosti u selu. Selo Uzdol je osim veličanstvenih predela i katoličke crkve, ostalo zapamćeno i po zločinu koji je 14.09.1993. počinila muslimanska vojska kada je okupirala i zapalila ovo hrvatsko selo prilikom čega su devastirane zgrada škole, župna crkva, društveni i stambeni objekti, porodične kuće i domovi. Tom prilikom u napadu muslimanske vojse ubijen je 41 hrvatski civil, među kojima dvadeset žena i troje dece.   

DA SE NE ZABORAVI

Kada se danas govori o Srbima u Prozoru i Rami, ne bi trebalo zaboraviti da njihova prošlost nije satkana samo od popisnih brojeva, prezimena i datuma. Nju čine i ljudi koji su svakoga jutra otvarali svoje radnje, odlazili na posao, obrađivali zemlju, okupljali porodice i živeli običnim životom, ne sluteći da će jednog dana i samo sećanje na njih postati vredan deo istorijskog nasleđa. Upravo zato vredi zabeležiti njihove priče. Jer ono što nije zapisano lako nestaje iz kolektivnog pamćenja, a sa svakim izgubljenim svedočanstvom odlazi i poneki deo prošlosti Prozora i Rame.

Rama će i ubuduće ostati kraj čija se lepota ne ogleda samo u planinama, jezeru i kamenim predelima, već i u slojevima prošlosti koji su oblikovali njegovu posebnost. Među tim slojevima nalazi se i priča o Srbima, čije mesto u istoriji ovog kraja zaslužuje da bude prepoznato i sačuvano za buduće generacije. Možda bi upravo podizanje jedne pravoslavne crkve ili kapele, kao skromnog, ali trajnog duhovnog znamenja, predstavljalo najlepši zalog budućnosti i dostojan simbol poštovanja prema generacijama koje su ovde živele.

Autor: istoričar-sociolog Igor Mitić, Beograd