VELIKI DAN ZA SRBE U KISELJAKU: PROSLAVA HRAMOVNE SLAVE SVETOG ILIJE

Ilindan je krsna slava pravoslavnog hrama u Kiseljaku i jedan od najznačajnijih praznika za srpski narod lepeničkog kraja. Za sve vernike ovaj dan predstavlja mnogo više od hramovne slave – on je ujedno i simbol zajedništva, duhovnog identiteta i neraskidive veze sa zavičajem, korenima i precima. Kiseljak, opština sa većinskim hrvatskim stanovništvom, smešten je Lašvanskoj dolini, u srcu Srednje Bosne, na svega tridesetak kilometara od Sarajeva. Reč je o mestu bogate istorije u kojem su se tokom vekova susretale i prožimale različite kulture, tradicije i religije. Široj javnosti poznat je po svojim čuvenim izvorima mineralne vode, po kojima je i dobio ime, ali se iza tog specifičnog obeležja krije i bogato kulturno i duhovno nasleđe.

Proslava Svetog proroka Ilije u Kiseljaku oduvek je imala neku posebnu draž i veliki značaj za  stanovnike ovog kraja. To su dani kada ovaj pitomi kraj poseti veliki broj ljudi iz svih krajeva sveta.  Ulice kao da ponovo ožive, kapije porodičnih kuća bivaju svuda širom otvorene, a grad zasija nekom posebnom energijom i veličanstvenim sjajem. Ožive tada i pesma i igra, a susreti rodbine, prijatelja i komšija, koje je život odveo na različite strane, ispune ovo mesto radošću i toplinom. Veliki praznik kojem je posvećen pravoslavni hram u Kiseljaku tako postaje prilika da se, makar na nekoliko dana, obnovi ono najvrednije – osećaj pripadnosti rodnom kraju.

Upravo zato Ilindan je više od verske svetkovine, to je i praznik radosti, okupljanja i očuvanja identiteta. Činjenica da se iz godine u godinu povećava broj vernika, naročito mladih, koji dolaze da prisustvuju hramovnoj slavi, svedoči da vezanost za rodni kraj i poštovanje prema istoriji ne blede uprkos vremenu i udaljenosti.

KO JE BIO SVETI ILIJA ?

Sveti Ilija je jedan od najpoštovanijih svetitelja koje proslavlja Srpska pravoslavna crkva. U narodu postoje brojni običaji koji se praktikuju na ovaj veliki dan, a značajan broj porodica proslavlja ovaj praznik kao krsnu slavu.

Sveti Ilija bio je starozavetni prorok iz IX veka pre nove ere, rodom iz Tesvita u Galadu. Prema svetom predanju, kada se Ilija rodio, njegov otac Sabah je video oko njega anđele koji ga povijaju ognjem i hrane plamenom, što je bilo znamenje njegovog plamenog karaktera i sile. Prema narodnoj tradiciji, Sveti Ilija se vozi u vatrenim kolima koja vuku četiri konja, iz kojih izbija plamen, a grmljavina zapravo simbolizuje zvuke njegovih kola kojima se vozi po nebu i oblacima.

Srpska pravoslavna crkva uči nas tome da je prorok Ilija bio čovek kao i mi, ali čovek koji je imao revnost za Istinu i čuvanje svetinje. Živeo je u vremenu kada je rod izrailjski bio u tami i čekao da dođe zora, što se i ispunjava devet vekova kasnije Hristovim dolaskom. Prorok je teško podnosio otpadništvo izabranog naroda od istinitog Boga zbog čega se povlači u pećinu gde počinje usrdnije da se moli Bogu za narod. U nekim momentima postaje i malodušan, ali ga Gospod teši i ukrepljuje u veri. Na posletku, prorok pomazuje careve, bira svog naslednika - proroka Jeliseja (kome baca svoj ogrtač kao blagoslov) i ognjenim kočijama biva vaznet na nebesa.

Praznik svetog Ilije Gromovnika “pada” u najsušnije i najtoplije doba godine a stari zapisi kazuju da je upravo Sveti Ilija taj koji određuje kada i gde će padati kiša, a kada će da bude suša. Zbog toga se i do danas u seoskim krajevima zadržao običaj da se na Svetog Iliju nikako ne radi u polju, da se ne bi navukao gnev svetitelja. Kada na Svetog Iliju pucaju gromovi narod kaže da to svetac gađa đavole, pa se ne valja krstiti da se đavo ne bi sakrio pod krst u koji grom ne udara. Narodna predanja kažu i da sa pažnjom ispratiti  mesto gde grom udari jer je to znak da se tu krije "nečastivi". 

Med koji se vadi na Ilindan služi kao lek, pa velika većina ljudi upravo na taj datum kupuje med koji može doprineti i isceljenju. 

Pravoslavno sveštenstvo često kroz svoje mudre besede naglašava primer ovog proroka, koji bi trebalo da posluži svima nama za ugled usrdne molitve i revnosti za istinitog Boga. Gospod ohrabrujući proroka Iliju nekada, ohrabruje i nas danas da izdržimo u ovom svetu. Crkva nas uči da smo dužni da na blagoslov Božiji uzvratimo uzdarjem i da Njemu nešto prinesemo a na primeru  proroka Ilije ostaje nam da vidimo šta je svetlost, a šta tama. Veruje se da Sveti Ilija nije umro već da se živ, plamenim kočijama, vazneo na nebo, pa se ta scena slika na prazničkim ilindanskim ikonama. On će, prema predanju, jednog dana, biti preteča drugog Hristovog dolaska.

HRAM SVETOG PROROKA ILIJE – ČUVAR VERE I TRADICIJE

Okružen pitomim brežuljcima i dolinom kroz koju protiče reka Lepenica, Kiseljak je kroz istoriju bio mesto susreta i zajedničkog života. Upravo u takvom ambijentu pravoslavna zajednica i danas brižno čuva svoje običaje, prenoseći ih sa kolena na koleno i negujući uspomenu na praznike koji predstavljaju mnogo više od datuma u kalendaru – oni su simbol duhovnog identiteta, porodičnog okupljanja i pripadnosti. Pravoslavna crkva u Kiseljaku osveštana je 1938. i izgrađena na zemljištu koje je poklonio visočanin Dionisije Plavšić. Ova svetinja decenijama predstavlja središte pravoslavlja i mesto okupljanja srpskog vernog naroda iz čitave okoline. Svetim liturgijama neretko prisustvuju Srbi iz svih delova Lašvanske doline i centralne Bosne, čak i iz mnogih udaljenih, zabačenih mesta gde ne postoje pravoslavni verski objekti. 

U ovoj veličanstvenoj svetinji ljudi u molitvi pronalaze mir, harmoniju i jačaju svoju privrženost pravoslavnoj veri. Tradicionalno se služi sveta liturgija nakon čega sledi litija oko samog hrama i naposletku verski obredi.

PORUKE MIRA I SUŽIVOTA

Proslava hramovne slave Svetog proroka Ilije i ove godine okupila je veliki broj pravoslavnih vernika iz Kiseljaka, okolnih mesta, ali i iz Srbije i drugih zemalja u kojima danas žive nekadašnji stanovnici ovog kraja. Iako Srpska pravoslavna crkva praznik Svetog proroka Ilije, prema julijanskom kalendaru, obeležava 2. avgusta, u Kiseljaku je dugogodišnja tradicija da se hramovna slava proslavlja u nedelju uoči samog praznika, kako bi se omogućilo okupljanje što većeg broja vernika i potomaka raseljenih kiseljačkih porodica.

Svečana sveta liturgija služena je u Hramu Svetog proroka Ilije, nakon čega je usledila litija oko hrama, lomljenje slavskog kolača, osvećenje nafore i zajedničko slavlje uz trpezu koju su ove godine pripremili kumovi slave – porodica Damjanović iz Beograda.

Ovogodišnji kumovi nastavili su porodičnu tradiciju dugu više decenija. Njihovi koreni vode iz sela Draževići kod Kiseljaka, gde su njihovi preci bili poznati kao ugledni domaćini, veliki dobrotvori hrama i višegodišnji kumovi hramovne slave.

– Svetog proroka Iliju pravoslavni narod poštuje kao velikog Božjeg proroka i molitvenika, čoveka čvrste vere koji je svojim životom svedočio da nema spasenja bez Boga. Njegovo ime duboko je utkano u narodnu tradiciju, a posebno mesto zauzima upravo ovde u Kiseljaku. Ovogodišnji kumovi slave su porodica Damjanović iz Beograda, čiji koreni vode iz Draževića. Njihovi preci bili su veliki domaćini i dugogodišnji kumovi ove slave – rekao je protojerej Miljan Radenović, paroh blažujski.

U znak zahvalnosti za preuzeto kumstvo, protojerej Radenović uručio je porodici Damjanović ikonu Svetog Vasilija Ostroškog. Jelena Leka, unuka Dušana Damjanovića, ovogodišnje kumstvo doživljava kao nešto mnogo više od same časti – ono je nastavak porodične obaveze prema zavičaju.

– Moj deda je mnogo puta bio kum slave, a od njega i bake slušali smo priče o Kiseljaku, ljudima i običajima koje nikada nisu zaboravili. U naš zavičaj dolazimo najmanje jednom godišnje i sa velikom radošću prihvatili smo da ove godine budemo kumovi slave, nastavljajući tradiciju naših predaka – kazala je Jelena Leka.

Koliko je veza sa rodnim krajem snažna i posle mnogo godina potvrdio i Savo Poljičić, rodom iz Draževića, koji danas živi na Ilidži. Na proslavu je stigao odeven u tradicionalnu narodnu nošnju pravoslavaca kiseljačkog kraja, čuvajući uspomenu na običaje svojih predaka.

– Posao me je nekada odveo u Sarajevo, a putevi prema Kiseljaku tada nisu bili kao danas. Ipak, srce je uvek ostalo u Draževićima. Kad god mogu, vraćam se, a posebno za Svetog Iliju, jer je to praznik koji za mene i moju porodicu ima poseban značaj – rekao je Poljičić. Hramovna slava još jednom je pokazala da Sveti prorok Ilija zauzima centralno mesto u životu pravoslavnih Srba kiseljačkog kraja, okupljajući vernike iz zavičaja i rasejanja u zajedničkoj molitvi, sećanju na pretke i očuvanju tradicije koja se prenosi s kolena na koleno.

SUŽIVOT SRPSKOG I HRVATSKOG NARODA

Sveti prorok Ilija jedan je od retkih svetaca koga u Bosni i Hercegovini sa velikim poštovanjem proslavljaju i pravoslavni i katolički vernici. Posebnost Kiseljaka ogleda se u tome što su i pravoslavni Hram Svetog proroka Ilije i katolička crkva posvećeni istom svetitelju. Razlikuju se jedino datumi proslave, pa se ime Svetog proroka Ilije u ovom srednjobosanskom mestu obeležava dva puta godišnje, svedočeći o dugoj duhovnoj tradiciji i posebnom mestu koje ovaj svetitelj zauzima među vernicima obe zajednice.

Svečanom liturgijskom slavlju prisustvovao je i načelnik opštine Kiseljak Mladen Mišurić-Ramljak, koji je svojim dolaskom ukazao poštovanje pravoslavnoj zajednici i značaju očuvanja verske i kulturne tradicije ovog kraja.

Po završetku svete liturgije, litije i slavskog obreda, praznično okupljanje nastavljeno je u porti hrama, gde su vernici i gosti  nastavili druženje u duhu zajedništva, međusobnog uvažavanja i radosti praznika. U takvoj atmosferi, ispunjenoj čistom verom, radošću i iskrenim gostoprimstvom, Kiseljak je još jednom potvrdio da se najveće vrednosti jednog naroda čuvaju upravo kroz solidarnost, tradiciju i ljubav prema zavičaju.

Kiseljak i danas sa pravom nosi epitet "oaze mira" i važi za sredinu u kojoj su se, uprkos teškim vremenima i istorijskim iskušenjima, negovali i sačuvali dobrosusedski odnosi i međusobno poštovanje među ljudima različitih nacionalnosti i veroispovesti. Očuvanje pravoslavnog Hrama Svetog proroka Ilije i nastavak njegovog liturgijskog života predstavljaju važan simbol istrajnosti, očuvanja duhovnog nasleđa i nade da zajednički život i uzajamno poštovanje mogu nadjačati podele iz prošlosti.

Srbi i Hrvati oduvek su negovali i baštinili dobre, prijateljske odnose prepune međusobnog uvažavanja i hrišćanske solidarnosti koje čak ni turbulentna, ratna vremena nisu uspela narušiti. Štaviše, brojne srpske porodice ostale su tog leta 1992. žive zahvaljući hrvatskom narodu u Kiseljaku koji ih je prihvatio i zbrinuo.

Upravo zahvaljujući građanima Kiseljaka hrvatske nacionalnosti - kako civilima tako i pripadnicima HVO-a, pravoslavni hram u Kiseljaku je sačuvan a sve ikone, freske, verske dragocenosti ostale su netaknute. Za razliku od susednih opština koje su bile pod kontrolom muslimanske vojske, gde su crkve, hramovi, parohijski domovi, te kulturni spomenici zapaljeni, uništeni, devastirani, u Kiseljaku je bila prisutna sasvim drugačija slika! Lokalni Hrvati sačuvali su tokom tog najburnijeg vremena pravoslavni Hram Svetog proroka Ilije od napada muslimanskih snaga, a sva imovina, te sakralni i društveni objekti u vlasništvu Srba bili su maksimalno zaštićeni i čuvani. Osim toga, u Kiseljak su više puta pristizale i srpske izbeglice iz drugih krajeva Bosne i Hercegovine koje je muslimanska vojska prognala iz njihovih domova!

Ovakvi primeri potvrđuju da su ljudskost, solidarnost i međusobno poštovanje često bili snažniji od ratnih podela. Upravo zato poruke mira, zajedništva i suživota koje se svake godine šalju sa obeležavanja hramovne slave Svetog proroka Ilije predstavljaju vrednosti na kojima treba graditi budućnost, jer samo međusobno poštovanje, mir i razumevanje mogu biti temelj trajnog suživota.

autor: istoričar - sociolog Igor Mitić, Beograd